Zawiść i zazdrość – skąd bierze się wrogość wobec sukcesu innych ludzi?

Dlaczego sukces innych ludzi potrafi budzić trudne emocje

W codziennym języku często używamy zamiennie słów zazdrość i zawiść. Mówimy, że ktoś komuś zazdrości, że ludzie bywają zawistni albo że trudno cieszyć się sukcesem innych. Psychologia pokazuje jednak, że te dwa pojęcia nie oznaczają dokładnie tego samego i wynikają z nieco innych mechanizmów emocjonalnych.

Zazdrość najczęściej pojawia się w relacjach – wtedy, gdy obawiamy się utraty czyjejś uwagi, miłości lub bliskości.
Zawiść natomiast rodzi się w chwili, gdy ktoś posiada coś, czego sami pragniemy: sukces, uznanie, możliwości, pozycję społeczną, styl życia czy poczucie spełnienia.

W takich momentach uruchamia się mechanizm porównania. Sukces drugiej osoby zaczyna działać jak lustro, w którym nieświadomie oceniamy własne życie. Psychologowie opisują zawiść jako emocję związaną z poczuciem braku, niesprawiedliwości i bolesnego porównania społecznego.

Nie chodzi więc tylko o to, że ktoś coś osiągnął. Chodzi o to, że jego osiągnięcie zaczyna zadawać pytania o nasze własne życie.

Dlaczego ludzie porównują się z innymi

Już w latach pięćdziesiątych psycholog Leon Festinger opisał zjawisko porównań społecznych. Według jego teorii ludzie naturalnie oceniają siebie poprzez odniesienie do innych osób. Dzięki temu orientujemy się w świecie społecznym i w pewnym sensie uczymy się, gdzie jesteśmy. Problem pojawia się wtedy, gdy takie porównania zaczynają prowadzić do poczucia niższej wartości.

Kiedy ktoś z naszego otoczenia odnosi sukces, w psychice mogą pojawić się trudne pytania, często bardzo ciche i niewypowiedziane:

• dlaczego jemu się udało, a mnie nie
• czy jestem wystarczająco dobry
• czy coś w moim życiu poszło nie tak

Dla części osób taki moment staje się impulsem do rozwoju. Dla innych może stać się źródłem frustracji, napięcia i poczucia niesprawiedliwości.

Dwie twarze zawiści – co pokazują współczesne badania

Współczesne badania psychologiczne pokazują, że zawiść nie zawsze jest emocją jednoznacznie destrukcyjną. Psycholog Niels van de Ven zwraca uwagę, że można wyróżnić dwa jej oblicza.

Pierwsze z nich bywa motywujące. W takiej sytuacji sukces drugiej osoby staje się impulsem do refleksji i mobilizacji. Ktoś widząc czyjeś osiągnięcie zaczyna myśleć: jeśli on mógł, może ja też spróbuję.

Drugie oblicze zawiści ma jednak charakter destrukcyjny. W tej formie zamiast inspiracji pojawia się potrzeba obniżenia pozycji drugiej osoby. Sukces przestaje być bodźcem do działania, a zaczyna być zagrożeniem dla własnej samooceny.

Wtedy pojawiają się zachowania, które wiele osób dobrze zna z codziennego życia: umniejszanie czyichś osiągnięć, ironiczne komentarze, publiczne podważanie kompetencji, plotki czy próby ośmieszenia drugiej osoby. To moment, w którym zawiść zaczyna wychodzić poza sferę emocji i zaczyna wpływać na relacje społeczne.

Kiedy zawiść przeradza się w satysfakcję z cudzej porażki

Psychologia społeczna opisuje także zjawisko silnie powiązane z zawiścią, znane pod niemiecką nazwą Schadenfreude. Oznacza ono satysfakcję odczuwaną z niepowodzenia drugiej osoby. Choć dla wielu ludzi może to brzmieć niepokojąco, badania pokazują, że jest to emocja znacznie bardziej powszechna, niż chcielibyśmy przyznać.

Psychologowie Wilco van Dijk, Jaap Ouwerkerk i Niels van de Ven wykazali w swoich badaniach, że kiedy czyjś sukces budzi w innych zawiść, jego późniejsze potknięcie może wywołać u części osób poczucie ulgi, a nawet satysfakcji.

Nie musi to oznaczać świadomego życzenia komuś źle. Często jest to mechanizm psychologiczny, który przywraca równowagę w sytuacji bolesnego porównania.

Porażka drugiej osoby może wtedy nieświadomie przynieść myśl: „jednak nie jest ode mnie lepszy”.

Problem zaczyna się wtedy, gdy takie reakcje zaczynają wpływać na sposób traktowania innych ludzi. W przestrzeni społecznej może to prowadzić do sytuacji, w których czyjeś potknięcie staje się powodem do publicznych żartów, ironicznych komentarzy czy wyśmiewania.

Zawiść w internecie i mediach społecznościowych

W ostatnich latach zjawisko zawiści coraz częściej analizowane jest również w kontekście mediów społecznościowych.

Badania zespołu Ethana Krossa z University of Michigan pokazały, że im więcej czasu użytkownicy spędzali na przeglądaniu Facebooka, tym częściej zgłaszali pogorszenie nastroju i mniejsze zadowolenie z życia.

Jednym z wyjaśnień tego zjawiska jest właśnie mechanizm porównań społecznych. W mediach społecznościowych widzimy przede wszystkim fragmenty życia innych ludzi – sukcesy, podróże, osiągnięcia czy nowe projekty. Rzadziej widzimy codzienne trudności i porażki.

W efekcie powstaje obraz rzeczywistości, który łatwo prowadzi do przekonania, że inni radzą sobie lepiej, osiągają więcej i żyją pełniej niż my.

Ocena, krytyka czy zawiść – gdzie przebiega granica?

W dyskusjach o zawiści często pojawia się ważne pytanie: czy każda krytyczna opinia oznacza zawiść? Oczywiście nie. W relacjach społecznych ludzie mają prawo do wyrażania opinii, oceny sytuacji czy nawet konstruktywnej krytyki. Psychologia podkreśla jednak, że istnieje wyraźna różnica między oceną a zawiścią.

Ocena lub krytyka odnosi się zazwyczaj do konkretnego działania, decyzji lub efektu pracy. Może być wyrażona spokojnie, z argumentami, a jej celem bywa poprawa sytuacji, wymiana poglądów lub refleksja nad jakimś problemem.

Zawiść natomiast dotyczy przede wszystkim osoby, a nie samego działania. Jej źródłem jest często porównanie społeczne i poczucie zagrożenia dla własnej wartości. W takiej sytuacji krytyka nie służy już analizie czy dyskusji, lecz obniżeniu pozycji drugiego człowieka.

Psychologowie zwracają uwagę, że w zawiści często pojawiają się charakterystyczne mechanizmy:

• umniejszanie czyjegoś sukcesu
• ironiczne komentarze zamiast argumentów
• podważanie czyjejś wartości lub kompetencji
• próba ośmieszenia drugiej osoby w oczach innych

Warto też pamiętać, że ludzie czasami nieświadomie bronią się przed własnym poczuciem zawiści. Jednym z mechanizmów obronnych jest właśnie racjonalizacja – przekonanie siebie, że nasze reakcje są jedynie „obiektywną oceną”, choć w rzeczywistości mogą być związane z trudnymi emocjami.

Z drugiej strony równie ważne jest to, aby nie każdej krytyki automatycznie nie nazywać zawiścią lub hejtem. W zdrowej przestrzeni społecznej istnieje miejsce zarówno na sukces, jak i na różne opinie. Granica między oceną a zawiścią często ujawnia się w intencji i sposobie komunikacji. Krytyka może prowadzić do rozmowy. Zawiść częściej prowadzi do podważania czyjejś wartości.

Gdy zawiść zaczyna ranić innych ludzi

Zawiść rzadko przybiera otwartą formę. Częściej pojawia się w subtelnych zachowaniach: w chłodzie relacji, braku gratulacji, ironicznych uwagach czy publicznym podważaniu czyjejś wartości. W takich momentach łatwo zapomnieć, że po drugiej stronie znajduje się człowiek.

Osoba, która doświadcza zawiści ze strony otoczenia, często mierzy się nie tylko z krytyką, ale również z poczuciem niesprawiedliwości i samotności. Publiczne ośmieszanie, deprecjonowanie osiągnięć czy ciągłe podważanie kompetencji może stopniowo podcinać poczucie własnej wartości.

Psychologia dobrze opisuje skutki takich doświadczeń. Z czasem mogą pojawiać się:

• spadek pewności siebie
• wycofanie społeczne
• ograniczanie własnej aktywności
• rezygnacja z dalszego rozwoju

Niektórzy ludzie zaczynają nawet ukrywać swoje osiągnięcia lub pomysły, aby uniknąć krytyki czy niechęci otoczenia.

Zawiść w małych społecznościach

Zjawisko to bywa szczególnie widoczne w małych społecznościach, gdzie ludzie znają się od lat i obserwują swoje życie nawzajem. Sukces jednej osoby staje się wtedy bardzo widoczny. Może budzić dumę i wsparcie, ale czasem uruchamia także napięcia. Pojawia się atmosfera, w której osiągnięcia jednej osoby zaczynają być odbierane jako zagrożenie dla innych. Z czasem może to prowadzić do środowiska, w którym zamiast wzajemnej inspiracji pojawia się rywalizacja, nieufność i potrzeba umniejszania sukcesów innych.

Co dzieje się w psychice osoby odczuwającej zawiść

Warto jednak zobaczyć również drugi biegun tego zjawiska. Osoby odczuwające silną zawiść często zmagają się z trudnymi emocjami: poczuciem niespełnienia, frustracją, niską samooceną lub przekonaniem, że życie potraktowało je niesprawiedliwie. Zawiść bywa więc nie tylko emocją skierowaną przeciwko innym, ale również sygnałem wewnętrznego niezadowolenia z własnego życia. Ludzie przeżywający takie emocje często sami nie potrafią być szczęśliwi z tego, co mają. Sukces innych staje się wtedy bolesnym przypomnieniem o własnych niespełnionych oczekiwaniach. Zrozumienie tego mechanizmu nie usprawiedliwia raniących zachowań, ale pozwala zobaczyć, skąd się one biorą.

Zawiść jako problem społeczny

Psychologia podkreśla, że zawiść jest emocją bardzo ludzką i towarzyszy relacjom społecznym od zawsze. Problem zaczyna się wtedy, gdy zamiast mobilizować do rozwoju, zaczyna niszczyć relacje między ludźmi. W środowiskach, w których sukces spotyka się głównie z krytyką lub ośmieszaniem, ludzie przestają się nim dzielić. Zamiast inspiracji pojawia się rywalizacja, a zamiast wsparcia – nieufność. Dlatego coraz częściej mówi się o potrzebie budowania kultury społecznej, w której sukces drugiego człowieka nie jest traktowany jako zagrożenie, lecz jako część różnorodności ludzkich historii.

Bo sukces innych ludzi nie odbiera nam prawa do budowania własnej drogi.

Bibliografia

• Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Klasyczna praca opisująca teorię porównań społecznych, wyjaśniającą, dlaczego ludzie oceniają siebie poprzez odniesienie do innych osób.
• Smith, R. H., & Kim, S. H. (2007). Comprehending Envy. Przegląd badań nad psychologicznym mechanizmem zawiści oraz jej rolą w relacjach społecznych.
• Van de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2009). Badania nad tzw. benign envy i malicious envy, czyli motywującą i destrukcyjną formą zawiści.
• Van Dijk, W. W., Ouwerkerk, J. W., oraz współpracownicy. Badania nad zjawiskiem Schadenfreude, czyli satysfakcji z cudzej porażki, związanej z mechanizmem porównań społecznych.
• Kross, E. i współpracownicy (University of Michigan). Badania nad wpływem korzystania z Facebooka na dobrostan psychiczny i porównania społeczne.
• Tandoc, E. C., Ferrucci, P., & Duffy, M. Badania dotyczące związku między korzystaniem z mediów społecznościowych, zawiścią i samopoczuciem psychicznym.