|

Nadzieja w kryzysie. Jak odzyskać poczucie wpływu

Kiedy człowiek przechodzi przez poważny kryzys, słowo „nadzieja” może brzmieć podejrzanie lekko. Po rozstaniu, utracie pracy, diagnozie choroby, śmierci bliskiej osoby czy miesiącach przewlekłego przeciążenia trudno przyjąć zdanie, że „trzeba wierzyć, że będzie dobrze”. Czasem takie pocieszanie przynosi wręcz odwrotny skutek, bo pomija to, co naprawdę się wydarzyło, i zostawia człowieka z wrażeniem, że oprócz cierpienia powinien jeszcze odpowiednio pozytywnie myśleć.

Psychologia rozumie nadzieję inaczej. Nie jako przekonanie, że wszystko na pewno skończy się pomyślnie, lecz jako możliwość pozostawania w kontakcie z przyszłością także wtedy, gdy jej kształt jest niepewny. Człowiek może nie wiedzieć, czy odzyska zdrowie, znajdzie nową pracę albo ułoży sobie życie po stracie, a mimo to stopniowo odzyskiwać poczucie, że istnieją jeszcze jakieś drogi, decyzje i obszary wpływu. Właśnie ta różnica oddziela dojrzałą nadzieję od naiwnego optymizmu.

Nadzieja nie mówi więc: „na pewno będzie dobrze”. Znacznie bliżej jej do zdania: „nie wiem jeszcze, jak będzie, ale nie wszystko jest przesądzone”. To pozornie niewielka różnica, jednak z psychologicznego punktu widzenia fundamentalna. Pierwsze zdanie próbuje przewidzieć przyszłość. Drugie pozostawia miejsce na rzeczywistość, niepewność i możliwość działania.

Nadzieja to nie to samo co optymizm

Jedną z najbardziej wpływowych koncepcji nadziei stworzył amerykański psycholog Charles R. Snyder. W jego ujęciu nadzieja nie jest przede wszystkim emocją, lecz sposobem myślenia o przyszłości. Opiera się na trzech elementach: posiadaniu celu, poczuciu, że można podjąć działanie w jego kierunku, oraz zdolności dostrzegania różnych dróg prowadzących do tego celu. Snyder określał je jako goals, agency i pathways.

W życiu wygląda to znacznie prościej, niż brzmi w teorii. Osoba po utracie pracy może przez pierwsze dni doświadczać przede wszystkim szoku, lęku i poczucia utraty bezpieczeństwa. Nadzieja nie oznacza wtedy przekonania, że za tydzień znajdzie lepsze zatrudnienie. Może pojawić się znacznie skromniej: „Nie wiem, co będzie dalej, ale mogę zaktualizować CV, zadzwonić do jednej osoby i sprawdzić, jakie mam możliwości”.

To właśnie jest różnica pomiędzy nadzieją a życzeniowym myśleniem. Nadzieja nie wymaga pewności dobrego wyniku. Człowiek może realistycznie oceniać sytuację jako bardzo trudną, a jednak nie wycofywać się całkowicie z pola możliwych działań. Badania pokazują, że nadzieja wiąże się z lepszą adaptacją i funkcjonowaniem psychicznym, ale nie należy z tego wyciągać wniosku, że sama „wiara” leczy depresję, traumę czy żałobę. Jest raczej zasobem, który może wspierać regulację, motywację i działanie.

Kryzys naprawdę zmienia sposób widzenia przyszłości

Kiedy człowiek przeżywa silny stres, często słyszy od otoczenia: „Masz przecież różne możliwości”, „spróbuj spojrzeć na to inaczej”, „na pewno coś wymyślisz”. Problem polega na tym, że osoba w głębokim kryzysie może tych możliwości autentycznie nie widzieć.

Nie zawsze jest to kwestia pesymizmu czy „negatywnego nastawienia”. Silny stres wpływa na sposób działania mózgu. Wysokie pobudzenie utrudnia funkcje odpowiedzialne za planowanie, elastyczne myślenie, porównywanie możliwości i hamowanie automatycznych reakcji. Człowiek staje się bardziej skoncentrowany na zagrożeniu i szybciej korzysta z utrwalonych sposobów reagowania. W praktyce pole widzenia psychicznie się zawęża.

Można to zobaczyć choćby po rozstaniu. Osoba, która jeszcze miesiąc wcześniej potrafiła planować wakacje, pracę i swoje zainteresowania, nagle mówi: „Nie mam już żadnej przyszłości”. Z zewnątrz wiadomo, że jej życie obiektywnie się nie skończyło. Ona jednak w danym momencie naprawdę może nie mieć dostępu do obrazu przyszłości, który nie obejmuje utraconej relacji.

Podobnie bywa po diagnozie choroby. Kiedy człowiek dowiaduje się czegoś, co radykalnie zmienia jego dotychczasowe plany, umysł może początkowo koncentrować się wyłącznie na najgorszym scenariuszu. Nawet jeśli lekarze mówią o różnych możliwościach leczenia, osoba może słyszeć jedynie: „Nic już nie będzie takie jak wcześniej”.

To ważne, ponieważ pozwala inaczej spojrzeć na brak nadziei. Czasem człowiek nie potrzebuje w pierwszej kolejności argumentów, że „przecież ma możliwości”. Potrzebuje najpierw mniejszego pobudzenia, poczucia bezpieczeństwa i wystarczającej przestrzeni psychicznej, żeby te możliwości w ogóle zacząć dostrzegać.

Beznadziejność nie jest słabością charakteru

Aaron Beck, badając depresję, zwracał uwagę na charakterystyczny sposób myślenia o sobie, świecie i przyszłości. W depresyjnej triadzie przyszłość jest często widziana jako zamknięta, negatywna i pozbawiona realnej możliwości zmiany. Późniejsze badania nad beznadziejnością pokazały, że nie chodzi po prostu o „brak wiary”, ale o specyficzny sposób przewidywania tego, co może się wydarzyć: człowiek spodziewa się mniej pozytywnych wydarzeń, znacznie łatwiej generuje negatywne scenariusze i trudniej tworzy szczegółowe obrazy dobrej przyszłości.

To również wyjaśnia, dlaczego zdanie „musisz myśleć pozytywnie” zwykle niewiele pomaga osobie w depresji. Ona nie ma problemu z brakiem właściwego hasła motywacyjnego. Jej sposób przetwarzania przyszłości jest w danym momencie zmieniony.

Podobny mechanizm może pojawiać się po traumie. U części osób z PTSD przyszłość staje się zdominowana przez oczekiwanie zagrożenia albo pozostaje dziwnie pusta. Człowiek nie tylko boi się tego, co będzie. Czasami po prostu trudno mu sobie wyobrazić, że może istnieć życie poza aktualnym stanem.

Z perspektywy psychotraumatologicznej ma to szczególne znaczenie. Jeżeli system przez dłuższy czas działał w trybie przetrwania, pytanie „gdzie widzisz siebie za pięć lat?” może być psychicznie zbyt odległe. Znacznie bardziej dostępne może okazać się pytanie o jutro.

Czasami potrzebujemy „małej przyszłości”

W ciężkim kryzysie przyszłość nie musi od razu obejmować nowego związku, nowej kariery czy całkowitego odzyskania równowagi. Czasami trzeba ją skrócić do bardzo niewielkiego odcinka.

W praktyce psychologicznej można mówić o „małej przyszłości”. Nie jest to formalna teoria, lecz użyteczna klinicznie rama: kiedy daleki horyzont jest zbyt trudny do wyobrażenia, warto odzyskiwać możliwość działania w znacznie bliższej perspektywie.

Osoba po utracie pracy może nie potrafić odpowiedzieć na pytanie, gdzie będzie zawodowo za rok, ale może ustalić, co jest możliwe w najbliższych trzech dniach. Człowiek po rozstaniu nie musi od razu wyobrażać sobie nowego związku. Na początku wystarczy, że zacznie odzyskiwać rytm dnia, kontakt z jedną wspierającą osobą albo część aktywności, które wcześniej były związane z jego własną tożsamością.

Takie podejście dobrze łączy teorię nadziei Snydera z koncepcją samoskuteczności Alberta Bandury. Bandura pokazywał, że przekonanie o własnej skuteczności buduje się przede wszystkim poprzez doświadczenie rzeczywistego poradzenia sobie z zadaniem. Człowiek zaczyna wierzyć, że może działać nie dlatego, że ktoś powtarza mu „dasz radę”, lecz dlatego, że kolejny krok rzeczywiście okazał się wykonalny.

To jest jedna z ważniejszych różnic między psychologicznym budowaniem nadziei a motywowaniem. Motywacyjne zdanie próbuje zmienić przekonanie bez doświadczenia. Samoskuteczność rośnie wtedy, gdy człowiek coś zrobił i zobaczył: „to było trudne, ale jednak potrafiłem wykonać ten fragment”.

Sprawczość nie oznacza kontrolowania wszystkiego

W kryzysie często pojawiają się dwie skrajne reakcje. Jedna mówi: „Nic ode mnie nie zależy”. Druga: „Muszę kontrolować wszystko, bo inaczej wydarzy się katastrofa”. Obie mogą prowadzić do jeszcze większego wyczerpania.

Bezradność odbiera energię do działania, natomiast nadmierna kontrola kieruje ogromną ilość energii w stronę rzeczy, których kontrolować się nie da.

Człowiek próbuje przewidzieć wszystkie możliwości, analizuje każdą rozmowę, sprawdza informacje, układa dziesiątki scenariuszy i nadal nie czuje się bezpieczniej. Zdrowsze poczucie sprawczości znajduje się pomiędzy tymi skrajnościami: „Nie kontroluję całej sytuacji, ale mam wpływ na pewne jej elementy”.

Po utracie pracy nie można zagwarantować sobie zatrudnienia w określonym terminie. Można jednak przygotować dokumenty, skontaktować się z konkretnymi osobami, zdobyć informację, rozłożyć wydatki na najbliższy miesiąc albo poprosić kogoś o pomoc. Po rozstaniu nie można zmusić drugiej osoby do powrotu, ale można stopniowo odbudowywać swój dzień, relacje i poczucie własnej tożsamości.

Właśnie tutaj zaczyna się realistyczna nadzieja. Nie obiecuje kontroli. Przywraca wpływ tam, gdzie wpływ rzeczywiście istnieje.

Czasem nadzieja wymaga zmiany celu

Mamy tendencję do łączenia nadziei z wytrwałością: jeżeli człowiek naprawdę wierzy, powinien próbować dalej. Tymczasem z psychologicznego punktu widzenia dojrzała nadzieja czasami oznacza coś przeciwnego — zgodę na zmianę celu.

Jeśli po rozpadzie związku jedynym możliwym zakończeniem jest „muszę odzyskać tę relację”, a druga osoba jednoznacznie nie chce wrócić, trzymanie się tego celu może przedłużać rozpacz. Nadzieja nie musi wtedy oznaczać większej determinacji w odzyskiwaniu przeszłości. Może stopniowo zmienić kierunek: z „chcę odzyskać dokładnie to, co było” na „chcę odzyskać życie, które znowu będzie miało dla mnie znaczenie”. Nie jest to kapitulacja. To elastyczność psychologiczna.

Podobny proces zachodzi przy przewlekłej chorobie. Nadzieja może początkowo oznaczać powrót do dawnego sposobu życia. Jeśli z czasem okazuje się to niemożliwe, jej dojrzalsza postać może dotyczyć zupełnie innego celu: możliwie dobrej jakości życia, większej samodzielności, skuteczniejszego leczenia bólu, odbudowania relacji albo lepszego podziału obowiązków w rodzinie. Nadzieja nie musi więc chronić starego scenariusza. Czasem chroni zdolność tworzenia nowego.

W żałobie nadzieja może istnieć obok bólu

Być może nigdzie nie widać tego tak wyraźnie jak w żałobie. Powiedzenie osobie po stracie, że „wszystko będzie dobrze”, może być nie tylko nietrafne, ale wręcz bolesne. Pewne rzeczy już nie będą takie jak wcześniej.

Model podwójnego procesu żałoby Margaret Stroebe i Henka Schuta pokazuje, że adaptacja po stracie nie polega na prostym przejściu od cierpienia do „pogodzenia się”. Człowiek porusza się pomiędzy dwoma obszarami: kontaktem ze stratą i stopniowym odbudowywaniem codzienności. Jednego dnia może być pochłonięty wspomnieniami, następnego zająć się pracą, a potem znów przeżywać intensywny smutek. Nadzieja nie usuwa tego ruchu. Nie wymaga także porzucenia więzi z utraconą osobą. Może oznaczać tylko to, że obok żalu zaczyna pojawiać się minimalna możliwość przyszłości.

Człowiek nadal tęskni, ale potrafi przez chwilę zainteresować się czymś innym. Nadal cierpi, ale zaczyna planować następny tydzień. Nie „wyszedł z żałoby”. Po prostu jego życie stopniowo przestaje składać się wyłącznie ze straty.

Nadzieja nie wymaga tłumienia trudnych emocji

Wiele osób próbuje odzyskać nadzieję poprzez kontrolowanie emocji. „Nie mogę się załamywać”, „muszę być silna”, „nie będę o tym myśleć”. Z zewnątrz może to wyglądać jak dobre radzenie sobie, ale psychologicznie nie zawsze nim jest.

Badania Jamesa Grossa nad regulacją emocji pokazują, że sposób, w jaki reagujemy na trudne doświadczenia, ma znaczenie. Kiedy potrafimy spojrzeć na sytuację z innej perspektywy i nadać jej bardziej realistyczne znaczenie, emocja może stać się łatwiejsza do przeżycia. Inaczej jest z tłumieniem uczuć — ono nie sprawia, że emocja znika, a często wymaga dodatkowego wysiłku i może z czasem zwiększać napięcie zarówno w organizmie, jak i w relacjach z innymi..

W kontekście nadziei ma to duże znaczenie. Dojrzała nadzieja nie wymaga usunięcia smutku czy lęku. Można bać się wyniku badania i jednocześnie podejmować kolejne kroki. Można tęsknić po rozstaniu i zacząć odbudowywać własne życie. Można nie wiedzieć, jak zakończy się trudna sytuacja, i jednocześnie szukać wsparcia. Nadzieja może więc istnieć obok bólu. Nie oznacza, że cierpienie zniknęło. Oznacza, że nie zajęło całego dostępnego pola psychicznego.

Dlaczego czasem nadzieję najpierw daje drugi człowiek

Popularna psychologia bardzo często przedstawia nadzieję jako coś, co człowiek powinien „znaleźć w sobie”. Taki przekaz brzmi atrakcyjnie, ale pomija jedno z podstawowych doświadczeń ludzkiego funkcjonowania: regulujemy się również w relacjach.

Badania nad wsparciem społecznym pokazują, że dobre relacje mogą buforować skutki stresu. Obecność drugiego człowieka nie rozwiązuje automatycznie problemu, ale może zmniejszyć poczucie samotności wobec zagrożenia i pomóc odzyskać zdolność myślenia o kolejnych krokach.

Badania nad wsparciem społecznym pokazują, że dobre relacje mogą buforować skutki stresu. Obecność drugiego człowieka nie rozwiązuje automatycznie problemu, ale może zmniejszyć poczucie samotności wobec zagrożenia i pomóc odzyskać zdolność myślenia o kolejnych krokach.

Ktoś po otrzymaniu trudnej diagnozy może początkowo nie być w stanie uporządkować nawet podstawowych informacji. Rozmowa z bliską osobą, która pojedzie z nim na konsultację, zapisze pytania do lekarza albo po prostu pozostanie obok, może być pierwszym doświadczeniem odzyskiwania wpływu.

W tym sensie człowiek rzeczywiście może najpierw „pożyczyć” trochę nadziei od drugiej osoby. Nie poprzez zdanie: „Na pewno będzie dobrze”. Raczej poprzez doświadczenie: „Nie wiem, jak to się skończy, ale nie jestem z tym całkowicie sam”.

Jak psychoterapia może odbudowywać nadzieję bez banalnego pocieszania

W terapii nadzieja nie powinna być narzucana. Osoba w kryzysie nie potrzebuje psychologa, który będzie bardziej optymistyczny od niej. Potrzebuje rozmowy, która stopniowo poszerza przestrzeń pomiędzy „nic się nie da zrobić” a realistycznym rozpoznaniem tego, co jeszcze jest możliwe.

Dobrze widać to w terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach. TSR nie polega na przekonywaniu człowieka, że problem jest mniejszy, niż mu się wydaje. Uwaga przesuwana jest również na zasoby, wyjątki od problemu, wcześniejsze sposoby radzenia sobie i preferowaną przyszłość.

Jeżeli osoba opiekująca się ciężko chorym rodzicem mówi: „Już w ogóle sobie nie radzę”, pytanie o to, czy bywają chwile, kiedy jest choć trochę łatwiej, nie ma zaprzeczać jej wyczerpaniu. Pomaga sprawdzić, co wtedy się zmienia. Być może ktoś przejmuje część obowiązków. Być może osoba lepiej śpi. Być może na kilka godzin przestaje być jedynym opiekunem. Taki wyjątek nie dowodzi, że problem zniknął. Pokazuje natomiast, że sytuacja nie jest psychologicznie całkowicie jednorodna. A to otwiera przestrzeń do szukania warunków, które można próbować odtwarzać.

Podobnie działa perspektywa poznawcza Aarona Becka, kiedy pomaga sprawdzić, czy zdanie „już zawsze będzie źle” jest faktem, czy wnioskiem budowanym przez aktualny stan emocjonalny. Nie chodzi o zastąpienie go sztucznym „wszystko będzie świetnie”, lecz o odzyskanie bardziej dokładnego opisu rzeczywistości.

Jak wspierać człowieka, który stracił nadzieję

Wobec osoby w głębokim kryzysie łatwo odruchowo sięgnąć po zdania, które mają pocieszać: „musisz być silna”, „wszystko dzieje się po coś”, „myśl pozytywnie”, „nie możesz się poddawać”. Problem polega na tym, że takie komunikaty często omijają rzeczywiste doświadczenie człowieka.

Jeżeli ktoś nie widzi przyszłości, usłyszenie, że „powinien mieć nadzieję”, może dodatkowo zwiększyć poczucie winy. Oprócz cierpienia pojawia się jeszcze myśl: „Nawet tego nie potrafię”.

Znacznie bardziej pomocne jest uznanie realności sytuacji i jednoczesne zmniejszenie horyzontu do tego, co możliwe teraz. Zamiast wymuszać wizję całego przyszłego życia, można pomóc uporządkować najbliższy fragment: „Co jest najtrudniejsze dzisiaj?”, „Co mogłoby być choć odrobinę łatwiejsze?”, „Kto może pomóc Ci unieść część tego ciężaru?”. To nie jest rezygnacja z większych celów. Czasem właśnie w taki sposób stopniowo odzyskuje się zdolność, by kiedyś ponownie o nich myśleć.

Kiedy utrata nadziei wymaga profesjonalnej pomocy

Są okresy, kiedy nadzieja naturalnie słabnie. Po stracie, porażce czy długotrwałym stresie człowiek może przez pewien czas nie widzieć rozwiązania, potrzebować wycofania i mieć trudność z myśleniem o przyszłości. Inaczej należy traktować beznadziejność, która jest nasilona, utrzymuje się długo i zaczyna obejmować większość życia. Szczególnie niepokojące jest jej połączenie z anhedonią, przewlekłą bezsennością, wyraźnym wycofaniem, objawami depresji albo myślami samobójczymi. Badania pokazują istotny związek między beznadziejnością a depresją i ideacją samobójczą.

W takiej sytuacji nie należy ograniczać się do mobilizowania człowieka do większego wysiłku. Potrzebna jest profesjonalna ocena psychologiczna lub psychiatryczna i dobranie odpowiedniej formy pomocy.

Nadzieja może być bardzo cicha

Nadzieja nie zawsze wygląda jak entuzjazm. Czasami jest bardzo mała i łatwo ją przeoczyć. Może być telefonem wykonanym po tygodniach odkładania rozmowy. Zgodą na kolejną konsultację lekarską. Powrotem do jednego codziennego rytuału po stracie. Przyjęciem pomocy. Decyzją, żeby dziś nie rozwiązywać całego życia, tylko zrobić jedną rzecz, która jest możliwa.

Charles Snyder opisywał nadzieję poprzez cele, poczucie sprawczości i poszukiwanie dróg prowadzących dalej. Bandura pokazywał, jak ważne dla poczucia skuteczności są konkretne doświadczenia poradzenia sobie z zadaniem. Badania nad stresem przypominają natomiast, że w przeciążeniu człowiek rzeczywiście może mieć ograniczony dostęp do myślenia o alternatywach.

Razem tworzą one bardzo ludzkie rozumienie nadziei: nie jako obowiązku wierzenia, że wszystko będzie dobrze, ale jako zdolności do utrzymywania choć minimalnej relacji z możliwością przyszłości. Czasem nadzieja oznacza dalszą walkę o ważny cel. Innym razem zmianę drogi. Bywa też, że wymaga pożegnania starego scenariusza i stopniowego tworzenia zupełnie nowego. Nie usuwa bólu i nie gwarantuje wyniku. Sprawia natomiast, że trudna teraźniejszość nie musi automatycznie zostać uznana za jedyną możliwą przyszłość.

Na jakich teoriach i badaniach oparto artykuł?

Podstawą artykułu jest przede wszystkim teoria nadziei Charlesa R. Snydera, w której kluczowe znaczenie mają cel, poczucie sprawczości oraz umiejętność dostrzegania różnych dróg prowadzących do celu. Wykorzystano również koncepcję samoskuteczności Alberta Bandury, szczególnie znaczenie realnych doświadczeń poradzenia sobie z zadaniem dla odbudowy poczucia wpływu.

Mechanizmy beznadziejności i zawężonego myślenia o przyszłości zostały przedstawione w odniesieniu do prac Aarona Becka nad depresyjną triadą poznawczą oraz rozwinięć teorii beznadziejności Abramsona i współpracowników. Neuropsychologiczne konsekwencje silnego i przewlekłego stresu oparto na pracach Amy Arnsten i Bruce’a McEwena dotyczących wpływu stresu na korę przedczołową, procesy poznawcze i funkcjonowanie systemów związanych z wykrywaniem zagrożenia.

W części dotyczącej regulacji emocji wykorzystano model Jamesa Grossa, w którym rozróżnia się między innymi wcześniejsze przeformułowanie znaczenia sytuacji oraz późniejsze tłumienie ekspresji emocjonalnej. Wątek żałoby został oparty na Dual Process Model Margaret Stroebe i Henka Schuta, opisującym adaptację jako oscylację między kontaktem ze stratą a odbudowywaniem codziennego życia.

W części klinicznej wykorzystano założenia terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach, szczególnie pracę z preferowaną przyszłością, wyjątkami od problemu, zasobami i skalowaniem, a także współczesne przeglądy skuteczności SFBT. Uwzględniono również badania dotyczące społecznego buforowania stresu i znaczenia wsparcia relacyjnego w odzyskiwaniu możliwości regulacji i działania.

Podobne wpisy